Tabi bu durum bir süre sonra borçlanmayı ve beraberinde cari açık dediğimiz durumu ortaya çıkarıyor. Cari açık dediğimiz şey ülkenin dışalımı (ithalat) ile dışsatımı (ihracat) arasında oluşan açık, kısaca dış ticaret açığıdır. Bir ülkenin ithal ettiği malların ihraç ettiği mallardan fazla olması durumunda cari açık ortaya çıkar ki bu aslında hiçte istenmeyen bir durumdur. Cari açık devletin yaptığı borçlanma ve özel sektörün yaptığı borçlanma olarak ikiye ayırabiliriz. Cari açık ile oluşan borçlanmaya artmaya başladığında bir süre sonra borcu yeniden yapılandırıp üzerine faiz olarak ödemeye başlarsınız. Durum öyle bir noktaya gelir ki hiç kimse size borç para vermez ve ekonominiz tıkanmaya başlar.

Kısaca özetleyecek olursak; ithalat yaptığınızda karşılığında ülkenizde dolaşımda bulunan dolar veya euro ile ödeme yaparsınız. Sürekli dışardan satın aldığınızda bir süre sonra rezervinizdeki dolar miktarı azalmaya başlar ve bu Dolar veya Euro’nun değer kazanmasına neden olur. Aynı şekilde ihracat yapmaya yani dışarıya ürün satmaya başladığınızda bu kez sattığınız ürünler için karşılığında dolar veya euro alırsınız. Rezervinizdeki dolar veya euro artmaya başladığından, mevcut para biriminiz dolar veya euro karşısında değer kazanmaya başlar. Kısaca çok olan şeyin değeri az, az olan şeyi değeri çoktur. Olayın mantığı bu şekilde işler.

Aklınıza şimdi “yahu neden dolar veya euro kullanıyoruz, bunun yerine farklı bir para birimi kullanamaz mıyız?” Sorusu gelebilir. Aslında alternatif olarak İsviçre Frangı, Sterlin gibi uluslararası piyasada bulunan para birimlerini kullanabilirsiniz. Ancak bunun sonuçlarının her zaman iyi olacağı anlamına gelmiyor. Uluslararası piyasaya hakim olmayan bir para birimi başınıza çoğu zaman dert açabilir. Hatta öyle bir noktaya gelir ki ulusal çapta krizlere maruz kalabilirsiniz. Günümüzde en sağlıklı para birimi dolar ve euro’dur. Bu para birimleri dünyanın en uç noktasında rahatlıkla kullanabileceğiniz ve geçerliliği olan para birimlerdir. Avrupa’nın veya Asya ülkelerinin herhangi bir yerinde cebinizdeki Türk Lirası veya Rus Rublesi çıkarıp kullanamazsınız. Ama cebinizde Dolar veya Euro varsa herhangi bir ülkenin hayvan pazarında bile karşılığı vardır.

Diğer bilmeniz gereken asıl şey ise konvertibilite olayıdır. Serbest kur sisteminin uygulanması, ulusal paraların kolayca birbirlerine dönüşebilmesini gerektirir. Buna kısaca konvertibilite denir. 1980’li yıllardan sonra serbest kur sistemine geçme girişimlerinde bulunan Türkiye, ulusal paranın, yani TL’nin, konvertibl para olduğunu açıklamıştır. Ancak bir ulusal paranın gerçek anlamda konvertibl sayılabilmesi için ilgili hükümetin bu şekilde kendi ulusal parasını tek taraflı konvertibl ilan etmesi yetmez. Bunun için önemli bazı şartların var olması gerekir. Bunların başında, parası konvertibl ilan edilen ülkenin ulusal ekonomisinin istikrarlı, işsizlik ve kronik dış açık ve kamu kesimi açığı gibi ekonomik sorunları bulunmayan bir ekonomi olması; buna bağlı olarak da, ulusal parasının dış ödemelerde genel kabul gören bir para olması gerekir. Böyle bir konvertibilite gücüne sahip ve uluslar arası ödemelerde genel kabul gören çok az sayıda ulusal para vardır. Buna örnek olarak ABD Doları, Euro, Japon Yeni gösterilebilir.

Türkiye olarak, ithalat veya ihracatta kalkıp bundan sonra Rus Rublesi, kullanacağım diyebilirsiniz. Ancak bunu yapabilmeniz çok ama çok zor. Bunun hiçbir ülkenin kabul etmeyeceği gibi sizin tek taraflı kabul etmeniz bir işe yaramayacaktır. Bunu yapabilmek için ekonominizin çok ama çok güçlü olması gerektiğini hatırlatayım.

Şunu öncelikle kabul etmek gerekiyor Dolar veya Euro şu anda günümüzde en güçlü, en geçerli ve en değerli para birimleridir. Dünyada ki tüm ülkeler ekonomilerinin sağlığı için bu güçlü para birimleri ile ticaret yapmak zorundadırlar. Buna bizde dahiliz.

Paranın değer kaybetmesi üzerine gelen en büyük tehlike enflasyondur. Dolaşımda bulunan para miktarıyla, malların ve satın alınabilir hizmetlerin toplamı arasındaki açığın büyümesi nedeniyle ortaya çıkan ve fiyatların toptan yükselişi, para değerinin düşmesi biçiminde kendini gösteren ekonomik ve parasal süreçtir. Enflasyon sadece belli bir malın veya hizmetin fiyatının tek başına artması değil, fiyatların genel düzeyinin sürekli bir artış göstermesidir. Diğer bir deyişle, sadece bazı malların fiyatlarının sürekli artması ya da tüm malların fiyatlarının bir sefer artması enflasyon değildir. Örneğin aylık enflasyon oranının yüzde 5 olması, o ay içinde fiyatlar genel seviyesinin bir önceki aya göre yüzde 5 oranında arttığını gösterir. Yıllık enflasyonun yüzde 40 olması da, fiyatların bir önceki yıla göre ortalama yüzde 40 oranında arttığını, örneğin geçen yıl 200 TL’ye alınan bir mal sepetinin bu yıl ancak 260 TL’ye alınabileceğini ifade eder.

Ekonomi bir birini tetikleyen birden fazla faktöre sahiptir. Bu faktörlerin bileşkesi olumsuz yönde seyrettiğinde ekonomik kriz kaçınılmazdır. Krizi önlemenin en doğru yolu üretime dayalı bir politika izlenmesidir. Bu politikada ana unsur katma değer ürünlerin üretilmesidir.

The post Dolar TL Karşısından Neden Değerleniyor? appeared first on TechWorm.

1785 yılında ABD Kongresi Doları ABD’nin para birimi olarak kabul etmiştir. Federal hükümet ülke genelinde ilk kâğıt parayı 1861 yılında dolaşıma çıkarır. İç Savaşı finanse etmekte zorlanan Kongre ABD Hazinesine faiz getirisi olmayan vadesiz banknot ihraç etme yetkisi verir. Bu banknotlara, renkleri dolayısıyla “yeşil” adı takılır. 1913’te çıkarılan Amerikan Merkez Bankası Kanunu, Amerikan Merkez Bankasını (Federal Reserve Bank) ülkenin merkez bankası ilan eder. Banka, Amerikan Merkez Bankası Banknotları (Federal Reserve Notes) adlı yeni bir parayı dolaşıma sunar.

“Tanrıya Güveniyoruz” (In God We Trust) ibaresi tüm banknotlar üzerinde kullanımı 1955’te kanunla zorunlu kılınmıştır.

Dolar, son yıllarda Euro karşısında değer kaybetmesine rağmen, ülkelerin merkez bankalarında tutulan rezerv miktarlarına bakıldığında hala önemini korumaktadır. Bununla birlikte özellikle Çin ve Rusya merkez bankalarının başını çektiği bir kısım ülke merkez bankaları, rezervlerinde bulunan Dolar’ın bir kısmını Avro ile değiştirmeyi gündeme getirmek istese de mevcut durumda bu pek mümkün gibi görünmemektedir.

Şimdi gel gelelim “Dolar Neden Yükseliyor?” Sorusunun cevabını bulmaya.

Dolar’ın neden yükseldiği konusunda ekonomi profesörü olmaya hiç gerek yok. Basit bir bakkal hesabı ile sistemin tam olarak nasıl işlediğini rahatlıkla anlayabilirsiniz. Aşağıdaki grafikte görüleceği üzeri Türkiye’nin 2005-2016 yılları arasında gerçekleştirdiği ithalat-ihracat verilerini milyar dolar (billion USD) cinsinden görmektesiniz. Grafiği kabataslak incelediğinizde 1 satıyorsak 2 aldığımız görülecektir. 

Kısaca farklı ülkelere satıyoruz ancak bunun yanında fazlasıyla satın alıyoruz. Tabi bu durum bir yerden sonra tıkanmaya başlıyor. Çünkü borçlanmaya başlıyorsunuz. Buda cari açık dediğimiz durumu ortaya çıkarıyor. Cari açık, bir ülkenin ürettiği malların ihraç sonucu getirdiği gelirin, ülkenin yurt dışından ithal ettiği mal ve hizmetlerden az olması durumudur. Cari açık 3 kalemden oluşmaktadır. Bunlar; ülkeler arası ithalat/ihracat; taşımacılık, turizm, sigortacılık gibi hizmetler hesabı kalemleri ve yerli veya yabancıların ülkeleye getirmiş olduğu döviz giriş çıkışlarıdır. (transfer hesapları) Cari açık ile ülkenin gelişmişlik oranı ters orantılıdır. Yani ülke geliştikçe cari açık azalır. Oluşan cari açığı kapatmanızın tek bir yolu bulunuyor üretip satmak veya ihraç ettiğiniz ürünleri kendiniz üretmek. Başka bir yolu yok.

Şimdi olayın mantığına gelelim;

Bir ürünü ithal ettiğinizde (yani dış bir ülkeden ürün satın aldığınızda) bunun karşılığı olarak döviz verirsiniz ki bu çoğunlukla dolar (veya bazen euro) şeklinde gerçekleşir. Ürün sattıkça ülkeden çıkacak olan dolar miktarı artacağından ülkede dolaşımda bulunan dolar miktarı azalmaya ve haliyle değeri artmaya başlar. Basit bir şekilde daha az ulaşılabilir olan şeyin değeri her zaman artar. Ve ithalat arttıkça kullandığınız para birimi dolar karşısında değeri düşmeye başlar.

Bir ürünü ihraç etmeye başladığınızda (yani dış bir ülkeye ürün sattığınızda) ise bunun karşılığı olarak döviz alırsınız ki aynı şekilde bu çoğunlukla dolar (veya bazen euro) şeklinde gerçekleşir. İhracat ile ülkede ki dolar miktarı artmaya başlar ve ülkede daha fazla dolar girişi olacağından dolaşımda bulunan doların değeri azalmaya başlar.

Peki sadece durum böyle mi? Elbette hayır!

Amerika Merkez Bankası FED ve Türkiye Cumhuriyeti Merkez Bankası para birimlerinin değerlerini arttırmak için faiz arttırım yoluna giderler. Örneğin; Amerika Merkez Bankası FED faiz arttırdığında doların değeri artmaya başlar ve insanlar bir yatırım aracı olarak dolara yönelirler. Aynı şekilde Türkiye Merkez Bankası faiz arttırım yoluna gittiğinde TL’nin değeri artar ve insanlar yatırım araca olarak daha fazla kazanmak için TL’ye yönelirler. Ancak her zaman faiz arttırım olumlu yanları bulunmuyor. Ayrıca faiz artışının Dolar’da ki yükselişi engelleyeceği konusunda garanti hiçbir zaman bir garanti yok. Faiz artırımı ile beraber bu kez ithalat-ihracat ve yatırım üzerinde olumlu-olumsuz geri dönüşümleri bulunuyor. Güçlü bir ekonomiye sahipseniz faiz arttırımının olumsuz anlamda ülkeyi çok etkileyeceğini söyleyemeyiz. Ancak güçlü bir ekonomiye sahip değilseniz bu kez karşınıza ciddi sorunlar ortaya çıkıyor. Aslında Türkiye Cumhuriyeti Merkez Bankasının faiz arttırım nedeni dolar karşısında TL’nin değerini korumak. Faiz arttırmak yatırımları düşürmesi en büyük olumsuzluk olarak görülürken, enflasyonu düşürmesi olumlu etkisi olarak olarak görülebilir. Faiz artırıldığı zaman tüketimler azalırken tasarruflarda artış beklenir, kaynağın artmasıyla yatırımlar için kaynak bulmak oldukça kolaylaşır, tüketimlerde düşüş ile birlikte enflasyonda gerileme görülürken olumsuz sıralaması ise faizlerin artmasıyla yatırım maliyeti artmış olur, maliyet arttığı için yatırımları engeller, istihdam düşerken büyümenin de aynı şekilde düşmesi beklenir. Aynı şekilde harcama eğilimi düştüğünden bankalar daha fazla para toplamak için faizleri yükseltir. Bu piyasada risksiz faize para yatırılıp harcama eğiliminden vazgeçilmesini sağlayıp, enflasyonun önü bir nevi kesilmiş olur. Ancak çoğu zaman yeterli bir durum değildir.

Doların artmasında ki diğer bir neden enflasyon. 

Enflasyon, fiyatlar genel düzeyinin sürekli ve hissedilir artışını ifade eden bir durumdur. Diğer bir tanımı nominal millî gelirin, bu gelirle satın alınan mal miktarına (gerçek millî gelire) nazaran artması yani şişmesi demektir. Bir ülkede eğer enflasyon artışı söz konusu ise insanlar alternatif döviz veya kıymetli maden alımlarına yönelirler. Çünkü bugün alacağınız 100 bin TL’lik bir ürün bir sonraki sene 120 bin TL olacaktır. Hem yatırım aracı olarak hemde paranın değerini korumak adına enflasyonun artması istenmeyen bir durumdur. Eğer cebinizde ciddi bir para miktarı varsa bunu değeri artan bir kaynağa yönlendirirsiniz. Bu hemen hemen bir çok ülkede böyledir.

Kısaca;

Doların artması arz-talep meselesi ile yakında ilgilidir. Çok olan şeyin değeri az, az olan şeyin ise değeri çok olur. Piyasada dolar ne kadar çok olursa değeri o derece azalacak ne kadar az olursa değeri o derece artacaktır. Aslında burada dövizin ABD doları olup olmaması pekte önemli değil. Bu sadece bir semboldür. ABD doları olmasa yerine alternatif Euro olur, Sterlin olur. Kısaca güçlü kimse onun para birimi konuşur. Sizin ihracat rakamlarınız ithalatın önüne geçerse o zaman sizinde paranızın değeri artar ve insanlar yatırım aracı olarak paranızı değerli görüp yatırım yaparlar. Paranız değer kazandıkça uluslararası ölçekte saygınlık kazanır ve dış dolaşıma katılmaya başlar.

The post Dolar Neden Yükseliyor? appeared first on TechWorm.