İlk Trona minerali ABD (Wyoming) de petrol sondajları yapılırken bulunmuştur. Ülkemizde ise Trona minerali 1979 yılında, Beypazarı’nın kuzeyinde MTA Genel Müdürlüğü’nce yapılan kömür sondajları esnasında belirlenmiş, 1980 yılında başlayan Trona etütleriyle 23000 m sondaj yapılarak Dünya’nın bilinen ikinci Trona yatağı bulunmuştur. Saha işletilmek üzere 1985 yılında ETİBANK‘ a devredilmiştir.

Trona, esas itibari ile ticari bir mal değildir. Ancak, işlenip soda külüne dönüştürülerek, ticari bir değer kazandırılmaktadır. Dünya’daki trona üretimi 17 milyon tonun üzerinde olup tamamı doğal soda külü ve eşdeğeri ürünlerin üretiminde kullanılmaktadır. Tronanın yalnızca baca gazı desülfirizasyonunda ve hayvan yemi olarak ticarete konu olmayacak düzeyde direk kullanılımı mevcuttur. Ağır kimya sanayiinin en önemli ana mallarından biriside bilindiği gibi sudkostiktir. Petrokimya sanayiinde tuzun elektrolizi ile elde edilen sudkostiğin gelecekte Trona dan üretilmesi ülkemiz için yararlı olacaktır. Bazı uzmanlar uzun vadede Tronadan elde edilen sudkostiğin elektrolitik sudkostiği tamamen ikame edebileceğini iddia etmektedirler.

Dünya’da en büyük Trona üretim bölgesi ABD’de Wyoming Eyaleti’nin Green River havzası’nda olup bu bölgede yılda 19,3 milyon ton civarında kapasite mevcuttur. ABD’den sonra ikinci büyük fosil Trona yataklarına sahip olan ülkemizdeki Trona rezervini değerlendirecek olan Beypazarı Trona Projesi kapsamında 300 milyon dolarlık yatırım yapılacaktır. Bu yatırım ile yeraltı işletmecilik yöntemleri ile 1,8 milyon ton civarında Trona madeni çıkartılıp, 1 milyon ton doğal soda külü ve türevleri elde edilecektir. Şu anda bu proje kapsamında fizibilite çalışmaları yürütülmektedir.

Trona, tabiatta doğal olarak bulunan soda minerallerinden en yaygın olanıdır. Ancak trona çok kolay eridiği için tabiatta hiç mostra vermemekte ve genç Tersiyer havzalarında bulunabilmektedir. Trona, monoklinal ve prizmatik sistemde kristalleşen, doğal olarak oluşmuş sodyum seskikarbonatın (Na₂CO₃.NaHCO₃.2H₂O) saf olmayan şeklidir. Cevherin içerdiği organik maddeye bağlı olarak rengi kahverengiden koyu sarıya kadar değişir. Saf numunelerinde ise renk beyazdan şeffafa kadar değişmektedir.

Tronanın sertliği; Mohs ölçeğine göre 2,5-3.0, yoğunluğu 2,14 gr/cm ‘dür. Suda çözünür, asitte köpürür, ısının etkisi ile Na₂CO₃‘e dönüşür. Saf Trona % 70,4 Na₂CO₃ içerir. 1 ton soda külü üretmek için 1.8 ton Trona gerekmektedir. Doğada Tersiyer öncesi trona yataklarına bugüne kadar rastlanmamıştır. A.B.D.’de Wyoming- Green River Formasyonu’nda görülen Trona yatağı ile Çin Wucheng havzasındaki Wulidui Formasyonu’nda yer alan Trona yatağı Eosen yaşlı, Beypazarı Hırka Formasyonu’nda yer alan Trona yatağı ise Orta ve Üst Miyosen yaşlıdır. Bunun yanında çok genç oluşum halinde salamura trona yataklarına (Kenya Magadi gölü, California Searles ve Owens gölü v.b.) da rastlanmaktadır.

Günümüze kadar yapılan çok çeşitli araştırma ve incelemelerin sonucunda trona yataklarının oluşumu esnasındaki etkenler şu şekilde sıralanabilir:

1- Kapalı göl havzalarında, volkanik faaliyetlerden direk olarak gelen sodyumca zengin küller ve göl civarında volkanik faaliyetler esnasında oluşan sıcak su kaynaklarının göle boşalması ve bol sodyum iyonu taşıması,

2- Göl toplanma havzasına yayılan volkanizma ürünlerinden gelen yerüstü sularının sodyumca zengin birimlerden geçerken iyon alışverişi türünden meydana getirdikleri kimyasal tepkimeler,

3- Bütün bu olaylar esnasında ortamdaki iklimin yarı kurak olması,

4- Gölün içinde trona yataklanmasını sağlayacak fay ve kıvrımla oluşan, setlerin sağladığı paleocoğrafik çukurluğun olması,

5- Tronanın çökelmesi ve kristallenebilmesi için gerekli jeokimyasal şartların oluşması gerekir. Bunlarda suyun pH’nın 12’den büyük olması, su derinliğinin az olması, su sıcaklığının ılık olması gibi şartlardır.

Kaynak: http://www.mta.gov.tr/v3.0/bilgi-merkezi/trona

The post Trona Nedir? Ne İşe Yarar? Nasıl Meydana Gelmiştir? appeared first on TechWorm.

Buna göre minerallerin özelliklerini şöyle sıralayabiliriz.

• Doğal olarak meydana gelirler.
• Herhangi bir parçası bütününün özelliklerini taşır.
• İnorganiktir.
• Katı halde olup nadiren sıvıdır.
• Belirli bir kimyasal formülü vardır.

Mineralleri inceleyen bir bilim dalına Mineraloji denir. Mineralojinin konusu doğal şekilde oluşan maddeleri ihtiva ettiği için bu bakımdan sınırlandırılmıştır. Teknolojinin ilerlemesiyle laboratuvarlarda sentetik olarak elde edilen kimyasal bileşikler mineral sayılmazlar. Bu yapay bileşikler halindeki katı maddelere doğada tabii halde rastlanmaz. Dolayısıyla da doğal şartlarda oluşturulamazlar. Bu tür katı maddelere “yapay mineraller” adı verilebilir. Bu tür yapay mineraller de, tabii minerallerde olduğu gibi benzer kristal iç yapılarına sahiptir.

Mineraller belirli bir kimyasal bileşime sahiptirler. O halde her mineral bir kimyasal formül ile ifade edilir. Minerallerin kimyasal formülleri genellikle sabittir. Ancak belirli sınırlar içinde belirli kaidelerle değişebilir. Çok ender olarak saf elementler (altın, gümüş, bakır vs.) şeklinde oluşan mineraller, yerkabuğunda meydana gelen doğal fizikokimyasal olayların ürünleridir.

Minerallerin bir diğer özelliği de yukarıda bahsettiğimiz üzere inorganik oluşudur. Yerkabuğunda bulunan petrol, kömür, fosil ve reçine gibi maddeler mineralojinin kapsamına girmez. Ancak nadir de olsa kehribar gibi organik mineraller de vardır.

Minerallerin katı olmaları düzenli bir atomsal iç yapıya sahip olduklarını gösterir. Mineral kristallerinin dış yapıları incelendiğinde düzgün geometrik dış şekilli oldukları görülür. Yine aynı şekilde iç yapılarının da düzgün olduğu görülür. Minerallerin “cıva” gibi sıvı olan tipleri de vardır.

Mineraller homojen bir yapıya sahiptirler. Alınan bir mineral örneğinin her tarafı aynı mineralden ibaret olmalıdır. Ancak her mineralde az veya çok yabancı mineral varlığı bulunmaktadır. Yabancı madde oranının çokluğu, mineralin özelliklerini değiştirir. Esasta; gözle görülebilen boyutta homojen olması basit tanımlama için yeterlidir.

Mineraller bilimsel olarak adlandırılırken sonlarına ”-it” takısı getirilir. Bu adların uzunluğuna göre kelimenin devam eden kısmında kristalin hangi renk olduğu, hangi şekilde olduğu ve ne yoğunlukta olduğuna göre adlandırmalar devam edebilir.

Mineraller incelenirken mineralolojistler genel olarak bileşiklerini kimyasal işlemlerle, bulundukları katı hali ise röntgen ışığıyla incelerler. Edinilen bilgiye ve meslekteki tecrübelerine göre de minerali incelerken ilk bakışta hangi çeşidi olduğunu anlayabilirler.

Minerallerin bugüne kadar tespit edilen sayısı 2000 civarındadır. 2000 farklı çeşidi ayırt etmek için yapılarındaki kriztalize halin hangi şekilde olduğuna ve bu kriztalize halin kırıldığı yönlerin belirlenmesine dikkat edilmiştir.

Mineraller bize enerji vermezler ya da kalori değerleri yoktur, ancak vücudun diğer fonksiyonları ile yardımcıdırlar. İnsan vücut ağırlığının % 4-6 kadarını mineraller oluşturur. İnsan vücudundaki mineral çeşidinin 30’un üzerinde olduğu ve deniz suyundaki tuzlarla vücuttakiler arasında benzerlik bulunduğu görülmüştür. Minerallerin her birinin vücut çalışmasında ayrı ve birbiriyle ilişkili görevleri vardır. Kemik ve dişlerin normal büyümesi, asit baz dengesinin korunması, vücut sıvılarının dengelenmesi, sinir sistemi, kasların ve organların düzenli çalışması, enzimlerin etkinliği ve bazı maddelerin sentezi gibi değişik yaşamsal olaylarda mineraller önemli rol oynar.

Minerallerin çoğu oluştukları yerden uzaklarda bulunurlar. Bunun nedeni kayalardaki aşınmadır. Kayalardaki aşınma nedeniyle rüzgâr, buradaki mineralleri uzağa sürükler. Böylece içinde çakılkayaç, şist ve kumtaşı bulunan tortul kaya yatakları oluşur. Minerallerle beraber değerli metaller de bu tür kayaların oluşumuna katkı yaparlar. Örneğin demir, bakır, kalay gibi metaller minerallerin içinde kazılıp çıkarılacak kadar büyük miktarlarda bulundukları zaman cevher adını alırlar.

Mineraller vücutta gereksinim duyulan miktarlara göre iki grupta toplanır.

• Makro Mineraller : Kalsiyum, fosfor, potasyum, sodyum, magnezyum, sülfür ve klordur.
• Mikro Mineraller (İz Elementleri): Demir, çinko, iyot, bakır, molibden, selenyum, kobalt, flordur.

Kaynak: MEGEP Milli Eğitim Yayınları ve Wikipedia

The post Mineral Nedir? Ne İşe Yarar? Çeşitleri Nelerdir? appeared first on TechWorm.