Sistematik ise; yaşayan veya soyu tükenmiş organizmaların çeşitlerini ve organizmalar arasındaki morfolojik (dış görünüş) ve akrabalık derecelerindeki benzerlik ve farklılıklar üzerinde çalışarak organizmaları sınıflandıran bilim dalına verilen isimdir. Başka bir ifade ile biyologların yaşayan veya soyu tükenmiş canlılara ait türleri nasıl gruplandıracaklarına veya kategorize edeceklerine dair bilimsel temelleri ortaya koyar. Sistematik farklı bir şekilde Bilimsel Sınıflandırma veya Biyolojik Sınıflandırma olarak tanımlanabilmektedir. Hayvanları sınıflandıran bilim kolu Sistematik Zooloji,bitkileri sınıflandıran bilim kolu ise Sistematik Botanik adını alır. Sistematikte canlılar sınıflandırılırken çeşitli gruplara dahil edilmiştir. Bu grupların her birine “Takson” adı verilir.

Taksonomi, organizmaların sınıflandırılmasının teori ve uygulamasıdır. Sistematik ise organizmaların çeşit ve farklılıklarıyla onların arasındaki akrabalıkları inceleyen bilim dalıdır. Bazı otoritelertaksonominin sinonimi yani anlamdaşı olarak kabul edilen, fakat gerçekte tamamen ayrı bir terim olan sistematik sözcüğü de Yunanca olup, organizmaların farklılıklarını, isimlendirilmelerini, deskripsiyonlarını, sıralanmalarını ve akrabalıklarını inceleyen bilim dalıdır.

Dünya üzerinde bugüne kadar 1.5 milyondan fazla yaşayan hayvan 800 binden fazla da bitki türü tespit edilmiştir. Bilim adamları bu sayının aslında var olan tüm canlıların %10’unu oluşturduğunubelirtmektedir.

Sınıflandırma sayesinde; organizmalar arasındaki ilişkilerin incelenmesi, yeryüzündeki canlıların orijinlerinin araştırılabilmesi ve günümüzdeki canlılarla karşılaştırılabilmesi, bilgilerin gelecek kuşaklara aktarılmasındaki zorlukların ortadan kaldırılması sağlanmaktadır.

Organizmaların sınıflandırılması her dönemde o dönemin mantık ölçüleri ve bilgi düzeyine bağlıolarak yapılmış ve insanlığın gelişme sürecine paralel olarak değişiklik göstermiştir. Yeryüzünde var olan canlıların sınıflandırılması olgusu çok eski çağlara kadar uzanmaktadır.

Yunan düşünürü Aristoteles (MÖ 384-322) diğer adıyla Aristo’nun) yaptığı sınıflandırmaya göre canlılar “Kara ve Su Hayvanları” şeklinde iki ana gruptan oluşmaktaydı. Aristo’nun bu sınıflandırma sistemi “Rönesans Dönemine” kadar devam ettirilmiştir.

Hayvanların sınıflandırılmasında ilk kez cins kavramını kullanan ve sınıflandırmada anatomik karakterleri esas alan John Ray (1627-1705)’dır.

Türlerin binominal olarak isimlendirilmesi ilk kez İsviçreli doğa bilgini Gaspard Bauhin (1560-1624) tarafından önerilmiştir. Fakat bu fikir İsveçli doğa bilimcisi Carl Linnaeus (1707-1778) ‘nin bitkiler için “Species Plantarum” (1753) hayvanlar için ise “Systema Naturea” adlı eserinin 10. baskısında (1758) düzenli bir şekilde kullanılarak bilim dünyasına kabul ettirilmiştir.

Linne bu çalışmasıyla sistematik zoolojinin temelini kurmuştur. Hayvanlar alemini sınıflara, sınıfları takımlara, takımları cinslere, cinsleri de türlere ayırmıştır. İlk kez sınıflandırmaya sokulan bu kategorilerle ölçülü bir ayırma mümkün olmuştur.

19. ve 20. Yüzyılda gelişen modern taksonomi de tipe bağlı bir tayin, yerini popülasyon fikrine bırakmış ve türün tanımı da popülasyon düzeyinde yapılmaya başlanmıştır.

Taksonomik Sistem

Tür Kavramı: Her ne kadar türün altında alt tür ve ırk gibi daha küçük birimler bulunursa da hiyerarşik sıralamada en küçük kategori tür olarak kabul edilir. Bir türün tanımı şöyle yapılabilir: yapısal ve işlevsel özellikleri bakımından birbirine benzeyen, aynı dış ve iç çevresel koşullara benzer şekilde tepki gösteren, doğal koşullarda serbest olarak birbirleriyle çiftleşip, verimli yavrular meydana getirebilen bireyler topluluğudur. Esas olarak 3 tip tür kavramından bahsetmek mümkündür.

• Morfolojik Tür Kavramı
• Nominalistik Tür Kavramı
• Biyolojik Tür Kavramı

“Morfolojik Tür” için esas olan, tip formudur ve bu tipin özelliklerini gösteren bireyler aynı türdendir. “Nominalistik Tür” tanımında esas ve gerçek olan bireydir. Bu kavramı benimseyen bilim adamlarına göre tür, doğada gerçek bir şekilde değil düşünce olarak vardır. “Biyolojik Tür” tür kavramı hakkında ayrıntılı ve bilimsel bir tanım ilk kez Ernst Mayr tarafından 1940 yılında yapılmıştır.

Günümüzde kabul edilen biyolojik tür şu şekilde tanımlanabilir: Birbirlerine ve ana babalarına çok benzeyen, doğal koşullar altında birbirleriyle çiftleşerek sürekli bir üreme yeteneği gösteren bireylerin oluşturduğu topluluktur.

Canlıların Sınıflandırılmasında Esas Alınan Temel Özellikler

Canlılar arasındaki farklılıkların tamamını birden saymaya ve incelemeye aldığımız takdirde altından kalkılamayacak kadar çok özelliğin olduğu görülür.

Bu kadar fazla özelliği kontrollü bir şekilde sayıp incelemek ve değişimlerini takip etmeye imkan olmadığı gibi, pratik de değildir.

Bu yüzden canlılar arasında sınıflandırma yapılırken yüzlerce karakter arasından sadece o türün sistematikteki yerini belirlemeye yarayan sayı ve kalitedeki karakterler seçilir.

Canlıların İsimlendirilmesi

Linneeus, Systema Naturea adlı eserinin ilk basımında bilinen tüm hayvan, bitki ve minerallerinisimlendirmelerini polinomial sisteme göre yapmış ve tanımlamalarını kısa ve öz bir biçimde Latince olarak vermiştir. Aynı eserin 10. baskısında ise her bir tür için biri cins ismi ve biri de o türü niteleyen bir özellik olmak üzere iki Latince kelimeden oluşan ikili isimlendirme sistemine geçmiştir.

İsimlendirmede kullanılan bu ikinci kelimeye epitet adı verilir. Epitet kendi başına bir türü nitelendirmek için yeterli değildir, çünkü birden fazla türde epitet aynı olabilir. Aşağıda örneklerinde olduğu gibi epitetleri  aynı olan farklı türleri ifade eden isimler bulunmaktadır. Bufo viridis (gece kurbağası), Lacerta viridis (yeşil kertenkele), Euglena viridis (tek kamçılı öğlena) veya Pinus nigra(karaçam), Juglans nigra (kara ceviz), Fraxinus nigra (kara dış budak) gibi.

Bazı durumlarda alt tür içeren türler söz konusu olabilir. Bu durumda trinominal nomenclaturele tür ismi üç sözlükle ifade edilir. Talpa levantis transcaucasia (köstebek) ile Talpa levantis levantis (akdeniz köstebeği) örneklerinde olduğu gibi.

Çeşitli ülkelerde eş zamanlı olan yürütülen çeşitli taksonomik çalışmalarda bazen karışıklıklarortaya çıkmaktadır. Bunun sonucu olarak bazen aynı türe farklı isimler (sinonim) veya farklı türlere aynı isim (homonim) verilebilir. Eğer aynı türe birden fazla isim verilmişse, ilk önce verilen isim o türün ismi sayılır, diğer isimse sinonimi olarak kabul edilir. Bunu düzenleyen kurala Priorite Kuralı (Öncelik Kuralı) denir.

Salmo trutta abanticus Tontonese, 1954 (Abant Göl Alabalığı)

Burada  Salmo trutta; bu türün alabalık olduğunu, abanticus ise bunun bir alt tür olduğunu, Tontonese tarafından 1954 de tanımlandığını belirtir.

Trinominal Adı: Salmo trutta abanticus (Tontonase, 1954)

Canlıların Sınıflandırılması

1- Monera Alemi

• Mavi Yeşil Algler
• Bakteriler

2- Protista Alemi

• Amip (Kök Ayaklı)
• Öglena (Kamçılı Canlı)
• Paramesyum (Terliksi Canlı)
• Plazmodyum Malaria
• Cıvık Mantarlar

3- Mantarlar Alemi (Fungi)

• Küf Mantarları
• Şapkalı Mantarlar
• Pas Mantarı
• Maya Mantarları

4- Bitkiler Alemi (Plantae)

• Çiçeksiz Bitkiler (Karayosunu vs.)
• Çiçekli Bitkiler (Elma vs.)

5- Hayvanlar Alemi (Animalia)

Omurgasız Hayvanlar (İnvertebrata)

• Süngerler
• Sölenterler
• Solucanlar
• Eklembacaklılar
• Yumuşakçalar
• Derisidikenliler

Omurgalı Hayvanlar (Vertebrata)

• Balıklar (Pisces)
• Kurbağalar (Amphibia)
• Sürüngenler (Reptilia)
• Kuşlar (Aves)
• Memeliler (Mammalia)

Canlıların sınıflandırması ile ilgili yapılan son çalışmalar canlıları 3 grup altında toplamıştır.

• Arkeler (Archea)
• Öbakteriler (Eubacteria)
• Ökaryotlar (Eukarya)

Arkeler (Archea): 1977’de Carl Woese ve George Fox, prokaryotları 16S rRNA dizinlerine göre sınıflandırdıkları filojenetik ağaçtaki diğer bakterilerden ayrı kümelenmelerinden dolayı tanımlanmışlardır. Bakteri ve Ökaryotlar arasında her iki gruba da benzer özellikler göstermesi nedeniyle yer almaktadır. Bakteriler gibi çekirdeği olmayan prokaryot, tek hücreli canlılardır. Bazılarında hücre duvarı bulunmaz. Bulunanlarda ise hücre duvarının kimyasal yapısı bakterilerinkinden farklıdır. Küresel, çubuk, spiral, dikdörtgen gibi çok çeşitli şekillere sahiptirler.Çok ekstrem koşullarda yaşayabilirler.

Öbakteriler (Eubacteria): Bakteriler tek hücreli prokaryotik mikroorganizma grubudur. Tipik olarak birkaç mikrometre uzunluğunda olan bakterilerin çeşitli şekilleri vardır, dairesel, spiral şekilli, çubuksu olabilir. Yeryüzündeki her ortamda bakteriler mevcuttur. Toprakta, deniz suyunda, okyanusun derinliklerinde, yer kabuğunda, deride, hayvanların bağırsaklarında, asitli sıcak su kaynaklarında, radyoaktif atıklarda büyüyebilen tipleri vardır. Tipik olarak bir gram toprakta bulunan bakteri hücrelerinin sayısı 40 milyon, bir mililitre tatlı suda ise bir milyondur.  Bakteriler gıdaların geri dönüşümü için hayati bir öneme sahiptirler ve gıda döngülerindeki çoğu önemli adım atmosferden azot fiksasyonu gibi bakterilere bağlıdır.

Ökaryotlar (Eukarya): Ökaryotların tanımlayıcı özelliği genetik malzemelerinin zarla çevrili bir (veya birkaç) çekirdek içinde yer almasıdır. Bu nedenle kelime, Eski Yunanca “eu” gerçek ve “karyon” çekirdek sözcüklerinden türetilmiştir. Çekirdeğin yanı sıra, ökaryotların mitokondri veya kloroplast gibi zarla çevrili çeşitli organelleri vardır. Bu tür hücre içi karmaşık yapılar da prokaryotlarda bulunmaz.

Kaynak: Kaynak: Doç. Dr. Serkan YILMAZ – Canlıların Sınıflandırılması

The post Canlıların Sınıflandırılması appeared first on TechWorm.

Dünya üzerindeki tüm canlıların sınıflandırılma işlemine ”taksonomi” adı veriyoruz. Taksonomi, kelime kökeni olarak Yunanca’daki ”taksis” ve ”nomos” (birleşimleri düzen yasası demektir) kelimelerinden türetilmiştir.

Taksonominin Tarihçesi

İlkçağlardan günümüze kadar insanoğlu, keşfettiği bütün canlı türlerini bilgileri doğrultusunda gruplandırmaya çalışmıştır. Sınıflandırma teorisini genel olarak ortaya çıkartan isim ise Aristoteles’tir. Milattan önceki dönemlerde sayısı 500’e yakın olan hayvanları tanımlamıştır. Bu tanımlamayı yaparken hayvanları kırmızı kanlıklar ve kırmızı kansızlar olarak iki gruba ayırma yoluna gitmiştir. Kırmızı kanlı grubun içinde memeliler, sürüngenler, balıklar ve kuşlar bulunurken kırmızı kansız grubunun içinde yumuşak ve sert kabuklular yer almaktadır. Aristoteles bu sınıflandırmayı ortaya attıktan sonraki yaklaşık 2000 yıllık bir dönemde bilim dünyasında bu kurallar kullanılmaya devam edilmiştir. O dönemlerde İslam dünyasında bilimin patlama noktası olan yüzyıllar genelinde sürekli hayvanlar araştırılmış, özellikleri anlatılmış ve hayvanlar hakkında kitaplar dahi yazılmıştır. Rönesans dönemi geldiğinde Aldrovandi bu konuyla alakalı çalışmalar yaparak bitkiler, hayvanlar ve mineralleri alfabetik bir sırayla dizmiştir. Bu dizilişte Aristoteles’in ortaya attığı düşüncelerin izinden gitmiştir.1600-1700’lü yıllara gelindiğinde John Ray, sınıflandırma yapılırken değişmeyen tek şeyin ”tür” olduğunu söylemiştir. ”Historia Plantarum” adında bir eser yazarak bu savunduğu görüşünden o kitabında bahsetmiştir. 4 ayaklı hayvanlar, bitkiler, kuşlar, böcekler, yılanlar gibi hayvanları alfabetik olarak sıralayarak anlatmıştır. Bu sıralamayı da canlıların kendilerine ait özelliklerinin tümünü baz alarak yapmıştır. Böcekler alanında yaptığı çalışmalarla alanında öncü olmuştur.

1700’lerin sonunda Carolus Linnaeus, canlı türlerinin kendilerince özel olarak yaratıldıklarını, zamana bağlı olarak değişim göstermeyeceklerini söylemiştir. Her türün tip olarak bir tanımı olduğunu, bu tip yapılarına uymayanların ayrı bir grup olarak ortaklaşa adlandırılması gerektiğini söylemiştir. Bu gruba da ”varietus” adını vermiştir. ”Species Plantarum” adlı bir eser yazarak 8000 çeşit bitki türünün ilk kez ikili isim şeklinde bir ad almasını sağlamıştır. Mantık olarak ilk önce canlının kendi ismi, ikinci olarak türünün ismini alması esasına dayanan bu fikir; halk arasında son derece pratik bir yöntem olarak kabul edilmiş ve o günden sonra giderek yaygınlaşarak kabul edilmiştir. 1800’lerin ortalarında Jean Baptiste Lamarck bir teori ortaya atarak; hayvanların ve bitkilerin örneklerinin bilgi sahibi olan uzmanlar tarafından incelenerek sınıflandırılması gerektiğini söylemiştir. Kendisi omurgasız hayvanların gövdesel yapılarını ve organlarını inceleyip tarihte ilk kez müze koleksiyoncusu tabirini ortaya çıkartan kişi olma özelliğini yakalamıştır. Ve yine 1700’lerden 1800’lerin ortalarına kadar çalışmalarını devam ettiren Georges Cuvier, karşılaştırmalı olarak yapılan anatomi ve paleontoloji (Fosil Bilim) bilimlerini temel olarak ortaya çıkartan kişi olmuştur. Hayvanların vücudunda yer alan her türlü organın birbiriyle bağlantılı olduğunu ve her birinin ayrı ayrı da kendine ait özel görevleri olduğunu savunmuştur. Bu incelediği yapıların da çevre faktörleri sonucu ortaya çıktığını ve türlerin yaratılış özelliklerini zaman içinde değişmemiş olduğunu söylemiştir. Kendi adına bir eser yazıp hayvanların hepsini 4 farklı anatomik gruba ayırarak anlatmıştır. 1882’de Charles Darwin yeni bir evrim teorisi ortaya artmış, bunun adına ”doğal seleksiyon” demiştir. Doğadaki canlı türlerinin sabit olamayacağını, doğal canlı gruplarının olduğu, türleri kendi arasında ayırırken varyasyondan ya da adaptasyon sürecinden sonra mutasyon geçiren canlıların da göz önünde bulundurulması gerektiği gerçeğini öne sürmüştür. Son olarak Ernst Mayr ise modern evrim teorisinin kurucusu olarak kabul edilmektedir. Bu fikrin içeriğine bakıldığında genler, gen değişimi, genlerin yeniden düzenlenmesi, kromozom yapıları ve üremenin toplum arasında sınırlandırılması gerektiği gibi anlayışlar göze çarpmaktadır.

Taksonominin Amacı Nedir?

Taksonomi biliminde, hangi organizma hakkında olursa olsun; yapılan gözlemler toplanarak bir bilgi akışına dönüştürülüp bu bilgiler uluslararası düzeyde insanlık için pratik ve kullanışlı bir sistem oluşturulmak zorundadır.

Taksonomi biliminde birbirinden farklı türde ve tipteki organizmalar ayırt edilmelidir.

Taksonomi biliminde az önce söylediğimiz ayırt etme kısmı için geçerli kriterler ortaya çıkarılmalıdır.

Taksonomi biliminde elde edilen bilgiler daha genel bilgilerin içerisine yedirilecek mantıkta ve işleyişte olarak o şekilde anlatılmalıdır.

Taksonominin İçeriği Nedir?

Taksonomi, bir bilim dalı olarak farklı farklı alanlarda kendisine çalışma alanı yaratmıştır. Bu çalışma alanları da 3 farklı dala ayrılmış ve isimlerine Alfa, Beta ve Gamma adı verilmiştir. Alfa taksonomide tür ve cins kategorisi içerisinde kalan canlıların tanımlanması ve belirlenmiş türler içerisindeki çalışmalar yapılır. Bu 3 grup içerisindeki en önemli grup Alfa grubudur. Çünkü Alfa taksonomisinde hangi canlının hangi grupta yer alacağına karar verilme aşaması yaşanır. Şuanda dünya üzerindeki bütün canlıların ait oldukları taksonlar alfa taksonomisi sayesinde belirlenmiş, her geçen gün keşfedilen yeni türler için de alfa taksonomisinden yararlanılmaktadır. Böylece Beta ve Gamma taksonomileri de Alfa’nın arkasından ona bağlantılı şekilde gelmektedir. Beta taksonomisinde türler ve bu türlerin akrabalık durumları incelenir. Gamma taksonomide ise Alfa’da ve Beta’da tanımlanmış grupların ne şekilde türleştiğini araştırılır.

Taksonominin Uygulandığı Alanlar

Günümüzde, bir çok alanda taksonomi biliminden faydalanılmaktadır. Bu faydanın sağlandığı alanlardan bir kaçı ise şu şekilde;

1)Koruma Çalışmaları : Canlı türlerinin yaşama şartlarının ve yaşama alanlarının koruma altına alınabilmesi için taksonomi biliminden yararlanılır. Taksonomi sayesinde herhangi bir türe korumak amacıyla yardımcı olmak istediğinde taksonomik olarak ne yapmamız gerektiğini öğrenmemiz yeterli olacaktır. Bilim dünyasında bu durum bilim adamlarının işini çok kolaylaştırmaktadır. Örneğin; kaplumbağalara hayatta kalma sürecinde yardım etmek istenirken sadece yuva yerlerini korumak değil doğru zamanda yumurtlamaları için şartlarının ne olması gerektiği, hangi alanlarda yaşamlarını daha rahat sürdürebilecekleri, hangi şartlarda daha rahat yuva kurabilecekleri gibi bir çok konunun bilinmesi gerekir. Bu da taksonomi sayesinde mümkün olmaktadır.

2)Tarım : Bitki türlerinin geliştirilmesinde, yetiştirme sürecinde ihtiyacı olan koşulların belirlenmesinde ve hangi alanlarda kullanılabilir olduğunun belirlenmesinde taksonomi biliminden yardım alınır.

3)Tıp : İnsan, hayvan ve bitki sağlığının araştırılması, bu 3 türün sağlık durumlarını daha da pozitifleştirmek adına yapılması gerekenler, hastalıklara neden olan organizmaların belirlenmesi ve üstesinden gelebilmek için alınması gereken önlemler taksonomi bilimine danışılarak elde edilen bilgiler sayesinde öğrenilir.

4)Jeoloji(Yer bilimi) : Jeolojik olarak yapılan araştırmalarda ve fosillerin teşhis edilmesinde taksonomi biliminden yararlanılır.

The post Taksonomi Nedir? appeared first on TechWorm.